Na jakiej podstawie Plagiat.pl korzysta z prac magisterskich studentów?

Ta sprawa pojawiła się na niedawnej konferencji Internet Płaszczyzną Globalizacji Handlu 4 (por. Mam nadzieję, że uda mi się opublikować kolejny film), w związku z wystąpieniem p. Przemysława Lecha, reprezentującego na konferencji spółkę Plagiat.pl. Pominę dalej stwierdzenie, które padło z ust przedstawiciela spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (spółki prawa handlowego, co by nie mówić), że spółka nie kieruje się w swojej działalności chęcią zysku, a dobrem wyższym. Interesujące jest jednak to, w jakim modelu Plagiat.pl korzysta z prac magisterskich studentów, utworów w rozumieniu prawa autorskiego, przedmiotu jego ochrony...

Autorskie prawa majątkowe przysługują - co do zasady - twórcy. Twórcą jest student (jeśli samodzielnie napisał pracę, jeśli napisali w kilku - będziemy mówić o współtwórcach) i autorskie prawa majątkowe do jego pracy przysługują jemu (a jeśli student kupił od kogoś i przedstawił pracę jako swoją, to autorskie prawa majątkowe przysługują temu, kto pracę napisał, nawet jeśli nie studentowi). Nie jest wyjątkiem od zasady przewidzianej w art. 8 ust. 1 ustawy - wbrew temu, co powiedział na konferencji w Poznaniu przedstawiciel spółki - przepis art. 15a ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dodany przez art. 239 pkt 1 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym), na mocy którego:

Uczelni w rozumieniu przepisów o szkolnictwie wyższym przysługuje pierwszeństwo w opublikowaniu pracy dyplomowej studenta. Jeżeli uczelnia nie opublikowała pracy dyplomowej w ciągu 6 miesięcy od jej obrony, student, który ją przygotował, może ją opublikować, chyba że praca dyplomowa jest częścią utworu zbiorowego.

Uczelni może przysługiwać pierwszeństwo w opublikowaniu, ale nie przysługuje jej autorskie prawo majątkowe do tego utworu, jakim jest praca magisterska studenta. Nawet, gdy uczelnia zdecyduje się skorzystać z prawa pierwszeństwa, to pozostaje kwestia wynagrodzenia dla autora i tu prawodawca przewidując pierwszeństwo publikacji nie wprowadził jakichś szczególnych zasad dotyczących wynagrodzenia. Nie można jednak uznać, że praca studenta będzie opublikowana na zasadach, które uczelnia narzuci. Nie może być tak, że uczelnia będzie wykorzystywała "słabszą pozycję" studentów publikując ich prace za przysłowiową złotówkę, albo wręcz nieodpłatnie, samodzielnie zaś sprzedając egzemplarze (i np. uzasadniając brak honorarium tym, że koszt opublikowania pracy w całości pokrywają wpływy ze sprzedaży egzemplarzy, albo nawet tym, że egzemplarze są wprowadzane do obrotu bezpłatnie). Dodać należy, że w przypadku, gdy praca jest częścią utworu zbiorowego student nadal może ją opublikować po upływie 6 miesięcy (wbrew temu, co sugeruje przepis), ale w takim przypadku musi "dogadać" się z resztą współtwórców, na ogólnych zasadach wynikających z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (poza wszystkim redakcja komentowanego przepisu pozostawia wiele do życzenia)

OK. Art. 17 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych stwierdza:

Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu.

Przepis art. 15a wprowadza pewne ograniczenie w realizowaniu monopolu autorskiego studenta, w ten sposób, że narzucono (jeszcze nikt nie analizował, czy zgodnie z konstytucją) prawo pozwalające zamrozić wolę studenta w okresie 6 miesięcy od obrony (co - w moim odczuciu - stanowi regulację dającą efekt w postaci dławienia swobody prowadzenia prac naukowych, nie zaś przeciwnie). Pierwszeństwo zaś nie oznacza, że uczelnia ma prawo opublikować prace studenta bez jego zgody. Aby zaistniało pierwszeństwo student chcący opublikować prace musi - w okresie 6 miesięcy - pozwolić na opublikowanie jej przez uczelnię. Ale pierwszeństwo to nie oznacza, że jeśli student nie chce w ogóle opublikować pracy uczelnia ma prawo opublikować ja wbrew jego woli.

A jeśli chodzi o działanie Plagiat.pl - w czasie wystąpienie prelegenta dowiedzieliśmy się, że spółka sprawdza "autentyczność" konkretnej pracy, korzystając m.in. z wewnętrznie rozwijanej bazy danych. Potwierdzenie tego znalazłem również na stronie spółki:

Screenshot serwisu Plagiat.pl, na którym widać również anons: "Sprawdzamy oryginalność tekstu przez porównanie pracy z bazą publicznie dostępnych dokumentów zgromadzonych w Internecie oraz wewnętrznej Bazy Danych Systemu"

Jak wynikało z prezentacji - spółka gromadzi prace w wewnętrznej "Bazie Danych Systemu". Jeśli tak jest w istocie, to warto postawić publicznie pytanie: na jakiej podstawie prawnej spółka prawa handlowego korzysta z utworów chronionych przez prawo autorskie? Przedstawiciel spółki powoływał się na umowy z uczelniami, ale uczelni nie przysługują autorskie prawa do utworów - prac magisterskich studentów, tak więc uczelnia nie może spółce udzielić licencji na korzystanie z tych prac (np. licencji określającej pola eksploatacji takie jak - w zakresie utrwalania i zwielokrotniania utworu - zapis magnetyczny oraz techniką cyfrową - art. 50 ustawy). Uczelnia też nie może za studenta wyrazić zgody na dokonywanie opracowań (w tym na wykorzystanie jego utworu w taki sposób, że będą w nim zaznaczone fragmenty - "raport podobieństwa")

Jeśli zatem student nie udzieli spółce licencji na korzystanie ze swojego utworu i nie udzielił zgody na dokonywanie opracowania i nie ma też innej podstawy prawnej (no właśnie, jaka jest podstawa?) - spółka korzystając z tego utworu narusza autorskie prawa majątkowe studenta. A nawet jeśli spółka korzysta z "bazy publicznie dostępnych dokumentów zgromadzonych w Internecie", to również powyższe uwagi są uzasadnione, gdyż korzysta z nich bez stosownej licencji. Co więcej - należy zastanowić się nad legalnością (zgodnością z prawem) działań samej uczelni, która zawiera ze spółką stosowną umowę...

Ciekawy jestem, jak to widzi sama spółka, gdyż trzeba pamiętać, że na mocy art. 115 ust. 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych:

Kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej w inny sposób niż określony w ust. 1 lub ust. 2 narusza cudze prawa autorskie lub prawa pokrewne określone w art. 16, art. 17, art. 18, art. 19 ust. 1, art. 19¹, art. 86, art. 94 ust. 4 lub art. 97, albo nie wykonuje obowiązków określonych w art. 19³ ust. 2, art. 20 ust. 1–4, art. 40 ust. 1 lub ust. 2,

podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Warto też zadać pytanie o to, czy spółka "rozpowszechnia" utwory studentów, czy dokonuje ich opracowania (na co wymagana jest zgoda, na podstawie art. 2 ustawy), a jeśli "rozpowszechnia" (oryginały lub opracowania, np. w formie "raportów podobieństwa z zaznaczonymi fragmentami" przekazywanych uczelniom), to czy uczyniła sobie z tego stałe źródło dochodu...

Do tego dochodzą jeszcze roszczenia cywilnoprawne z art. 79 ustawy, w szczególności możliwość dochodzenia zapłaty sumy pieniężnej "w wysokości odpowiadającej dwukrotności, a w przypadku gdy naruszenie jest zawinione - trzykrotności stosownego wynagrodzenia, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z utworu".

A wypada jeszcze odnotować przepisy ustawy o ochronie baz danych (jeśli spółka korzysta z baz danych uczelni), w szczególności art. 12 tej ustawy:

1. Kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowych, bez uprawnienia lub wbrew jego warunkom, pobiera dane lub wtórnie wykorzystuje w całości lub w istotnej, co do jakości lub ilości, części bazy danych, podlega karze grzywny.

2. Orzekanie następuje na podstawie Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia.

3. Sąd może orzec przepadek, na rzecz Skarbu Państwa, bezprawnie wykonanych egzemplarzy bazy danych.

Nie wystarczy zgoda uczelni na korzystanie przez spółkę z chronionych prawem autorskim utworów, do których uczelnia praw nie ma, a to na zasadzie, iż nikt nie może przenieść na drugiego więcej praw, niż samemu posiada (łac. "nemo plus iuris alium transferre potest, quam ipse habet"). Ewentualne interpretacje rozporządzenia wykonawczego do art. 192 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym (dotyczącego prowadzenia przez uczelnie dokumentacji przebiegu studiów) nie mogą prowadzić do naruszania przysługujących z ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych praw twórców.

A gdyby ktoś chciał zapoznać się z pracami magisterskimi, które magistrzy zgodzili się opublikować w tym serwisie (udzielając licencji niewyłącznej), to może sięgnąć do działu prace magisterskie. Zastanawiam się, czy w rozwijanym przez spółkę "Ogólnopolskim Systemie Antyplagiatowym", o którego rozwój tak bardzo martwił się prelegent (sugerując, że to bardzo ważne, by wszystkie uczelnie w Polsce do tego systemu należały), znalazła się moja praca magisterska, na co zgody nie udzielałem.

Na zakończenie pragnę również przywołać podzielaną przeze mnie wątpliwość kolegów Marcina Błaszyka i Krzysztofa Jarosińskiego, którzy w czasie pytań do prelegenta zwrócili również uwagę na problem legalności (zgodności z prawem) przetwarzania przez spółkę danych osobowych studentów (imion, nazwisk, nr dyplomów, etc.; trzeba też dodać od razu, że w chodzi też o dane absolwentów) w trakcie przygotowywania "raportu podobieństwa".

Przeczytaj również: Luki w programie Plagiat.pl i problem prac magisterskich. Pod przywołanym właśnie tekstem znajduje się komentarz dr Sebastiana Kawczyńskiego, prezesa spółki Plagiat.pl Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Na tej podstawie liczę, że dr Kawczyński skomentuje również niniejszy tekst.